با نيم نگاهي به سيره عدالت خواهي خداوند، پيامبران و امامان به خوبي در مي يابيم كه عدالت خواهي و حق جويي ريشه در سنت هاي الهي دارد و عدالت خواهان نزد خداوند از جايگاه والايي برخوردارند. خداوند، انبياء و امامان، پرچمدار عدالت خواهي، حق جويي و مبارزه با ظلم و ستم بوده اند. حق، بهترين معيار براي عدالت است و بهتر است با شناخت و دعوت به آن، مردم را به سمت عدالت، حق جويي و مبارزه با ظلم و ستم راهنمايي كنيم.
خداوند متعال نيز هدف بعثت انبياء را بر قراري عدالت معرفي مي کند. خداوند مي فرمايد: "و لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الکتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط؛ سوگند که ما پيامبران خويش را با دلايل روشن فرستاديم و با آنان کتاب و ميزان فرود آورديم که ميان مردم به عدالت قيام کنند."
از اين آيه و امثال آن مي توان دريافت که قداست و ارزش عدالت به قدري بلند است که به عنوان هدف همه انبياء معرفي شده و پرواضح است مفهومي چنين با ارزش هرگز از توجه پيشوايان اسلام دور نمانده و تا آنجا که امکان، اقتضا مي کرده در تحقق آن کوشش و در تبيين اصول آن تلاش مي کردند. تاکيدي که اين بزرگان در تحقق اين امر خطير داشته اند نشان دهنده اين است که اهميت عدالت از فروعي مانند طهارت و نجاست و مسائلي از اين قبيل که برخي در سبقت دادن اين امور از عدالت تاکيد داشته اند، بيشتر است و تحقق عدالت به منزله تحقق کليه فضايل و پالايش کليه رذايل از افراد و جوامع خواهد بود.
با توجه به اهمیت موضوع عدالت در موضوع مهدویت، برای بررسی مفهوم عدالت مهدوی در جامعه پیش از ظهور با حجت الاسلام حسین الهی نژاد، عضو هیئت علمی پژوهشکده مهدویت و آینده پژوهی به گفتگو نشستیم که آنچه میخوانید حاصل این گفتگو است.
- آیا در بیان روایات و احادیث معصومین در راستای اجرای عدالت در سطوح مختلف جامعه پیش از ظهور سفارشاتی آمده است ؟ عدالت از اصول مهم و اهداف متعالی دین اسلام است. انسان ها در دستورات اسلامی مامور شده اند عدالت را در ابعاد مختلف زندگی خود اعم از فردی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و در گفتار و رفتار و کردار سر لوحه کارهای خود قرار دهند. قرآن کریم در آیات متعددی ارزش و اهمیت عدالت را در همه زمان ها چه زمان غیبت و چه زمان ظهور امام زمان (عج) بیان و به اجرای آن سفارش کرده است. در آیه ۱۱ سوره مائده آمده است: "عدالت ورزید که عدل به تقوی نزدیک تر است". در آیه ۱۵۳ سوره انعام نیز آمده است: "در گفتار و سخن عدالت را مدنظر قرار دهید". در آیه ۲۵ سوره حدید داریم که "رسالت انبیا دعوت مردم به سوی عدل و داد است". هدف انبیا گرایش مردم به سوی صلح و عدل است. این هدف اختصاص به زمان خاصی ندارد. همچنین از لحاظ گستره و قلمرو اختصاص به جغرافیای خاصی ندارد و همه در همه سطوح، زمان ها و مکان ها ملزم به اجرای عدالت و تحقق آن در جامعه هستند.
- طبق احادیثی که دوران پیش از ظهور را عصر ظلم و بی عدالتی معرفی می کنند، فعالیت های عدالت خواهانه با چه انگیزه ای می تواند انجام شود؟ در دوران
” سنت نبوی، علوی و مهدوی در طول هم و به صورت تکمیلی پیش می روند “
پیش از ظهور برای اجرای عدالت ۲ نوع رسالت و وظیفه نمود و بروز پیدا می کند. اول رسالت و وظایف انسان های خیر خواه و دوم رسالت و وظایف انسان های بد خواه. از مضمون یکی از روایات امام حسین (ع) این طور استنباط می شود که جامعه قبل از ظهور پر از ظلم و جور است. اما در این میان رسالت انسان های خیر خواه چیست؟ روایات بیانگر وضعیت اجتماعی دوران پیش از ظهور است. انسان های بد خواه به جهت خوی حیوانی و شاخصه استعمار طلب خود به دنبال منافع مادی و ضخصی خود هستند و در راستای رسیدن به منویات خود از هیچ گونه ظلم و تعدی فرو گذار نیستند. به این جهت جامعه به سوی ظلم و جور پیش می رود.
در برابر انسان های بد خواه، انسان های خیر خواه و عدالت خواه وجود دارند که وظیفه دارند با فعالیت های انسانی و معرفت بخشی و آگاهی دهی به مردم زمینه ظهور مصلح کل که عدالت را در جهان می گستراند فراهم کنند و اشتیاق اجرای همه جانبه عدالت را در مردم احیا کنند.
نباید اینگونه تصور کرد که چون جامعه پر از ظلم و جور شده و می شود پس حرکت و تلاش ما بی فایده است. بلکه جایگاه انسان های عدالت خواه در برابر ظلم و جور فراگیر شده در جامعه پیش از ظهور جایگاهی خطیر و ارزشمند است چون باید با آگاهی بخشی و معرفت بخشی زمینه را برای ظهور مصلح کل فراهم کنند.
- اگر معنای ظلم و عدل مطلق است و نسبیت بردار نیست، آیا می توان برای حفظ مصالح خاصی در جامعه ظلم و عدل را از اطلاق درآورد؟ به عبارت دیگر، آیا این اطلاق عدل در همه سطوح مقدم است یا اینکه می توان طبق مصالحی که تشخیص داده می شود، ظلمی را روا داشت یا عدلی را پایمال کرد؟ اساس آسمان و زمین بر عدل است. جایگاه عدل بسیار خطیر است. این جایگاه اطلاق عدالت را در همه زمان ها نشان می دهد. امیرالمومنین(ع) به فرزندش امام حسین (ع) سفارش کرده است که حتی نسبت به دشمنان هم عدل پیشه کند. این فرمایش و روایات دیگری با همین مضمون نشان می دهد که عدل در حالت اطلاق و در جایگاه خود باقی است و هرگز به دلیل اقتضائات زمانی از حالت اطلاق خارج نمی شود.
- کدام مولفه، عدالت علوی را از دیگر معانی عدالت متمایز می سازد؟ به عبارت دیگر عدالتی که منسوب به ایشان است، چه ویژگی خاصی دارد؟ حضرت علی (ع) تکمیل کننده عدالتی است که در سیره و سنت پیامبر (ص) بوده است. همچنین آخرین منجی عالم بشریت بر اساس روایات، سنت نبوی و علوی را در جامعه اجرایی و عملیاتی می کند. یکی از سنت هایی نبوی و علوی که امام زمان (عج) آن را اجرایی می کند سنت عدل است. سنت پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) و امام زمان(عج) در اجرای عدالت با هم تفاوتی ندارد و همه در یک راستا و در طول هم قرار می گیرند تا در حکومت امام زمان (عج) اوج عدالت نبوی و علوی اجرا شود.
امام صادق (ع) می فرمایند: روزی امیرالمومنین به خلیفه دوم فرمود: سه چیز است که اگر آن را حفظ کنید و به آن عمل کنید از غیر آن بی نیاز می شوید و اگر آنها را ترک کنید جز از آنها سودی به تو نمی رسد. آن سه چیز اقامه حدود بر آشنا و بیگانه، حکم کردن به کتاب خدا در خشنودی و خشم و رعایت عدالت بین همه انسان ها است. همین سیره در سنت حضرت مهدی (عج) نیز دیده می شود. سنت نبوی، علوی و مهدوی در طول
” آخرین منجی عالم بشریت سنت نبوی و علوی را در جامعه اجرایی و عملیاتی می کند “
هم و به صورت تکمیلی پیش می روند.
امروزه در معنای حقیقی عدالت تغییر و تحول ایجاد شده است. آن چه که مورد تاکید همه ادیان و به ویژه دین اسلام است، رسیدن همه انسان ها به حقوق انسانی است اما امروز در جامعه غربی معنای عدالت را رسیدن به هر حقی بدون توجه به صلاح یا غیر صلاح بودن آن تعریف می کنند که در این تعریف شاخصه های انسانی زیر سوال می رود. بر اساس آموزه های دین مبین اسلام، در جوامع اسلامی عدل در راستای تکامل انسانیت انسان و شاخصه های اخلاقی انسان ها معنا می یابد و غیر از این از معنای اصلی اش دور می شود. از نظر ما کسانی که در جهت خلاف شاخصه های انسانی حرکت می کنند باید هدایت شوند و نباید به حرکت آنها به سمت غیر صلاح کمک کرد.
- هماره حکومت حضرت مهدی (عج) با عنوان حاکمیت عدل معرفی شده است، آیا این حاکمیت با استفاده از ولایت تکوینی الاهی در جهان هستی رخ می دهد، یا این فرآیند، محصول رشد جامعه بشری است؟ در مسئله ظهور و حاکمیت حضرت مهدی (عج) اراده و مشیت الهی و آمادگی و بلوغ فکری مردم در کنار هم دخیل هستند. این دو در تحقق ظهور در طول یکدیگر نقش ایفا می کنند. در همین راستا شیخ طوسی و شیخ مفید این مسئله را با مثالی روشن کرده اند. به تعبیر آنها در مسئله ظهور سه نوع رسالت وجود دارد تا ظهور تحقق پیدا کند. اگه این سه رسالت را در قالب یک مثلث تصور کنیم. یک ضلع آن را می توانیم رسالت الهی بدانیم که تعیین و معرفی امام از ناحیه خدا صورت می گیرد تا مردم به هدایت و سعادت برسند. ضلع دوم مثلث، رسالت امام است که به این ماموریت الهی تن دهد و به اجرای هدایت و انجام وظیفه خود که از ناحیه خدا تعیین شده بپردازد. ضلع سوم رسالت، مردم است. مردم وظیفه دارند با آمادگی و بلوغ فکری و فرهنگی زمینه تحقق ظهور را فراهم کنند.
در بررسی دلایل تحقق نیافتن ظهور می توان گفت در رسالت الهی نقصی نیست. امام نیز به دلیل عصمتش تمام فرامین خدا را انجام می دهد. آنچه موجب تاخیر در ظهور می شود کوتاهی و عدم انجام وظایف و مسئولیت ها از سوی مردم است. اگر مردم در خود آمادگی ایجاد کنند و با اقبال واقعی به دنبال ظهور باشند قطعا ظهور رخ می دهد. مردم در طول رسالت الهی در رخداد ظهور دخیل هستند. مردم در راستای مشیت و اراده الهی می توانند در تقدم ظهور نقش ایفا کنند.
- با توجه به آموزه های موجود در روایات، با تفکیک حکومت های دینی و غیر دینی، افراد در جامعه پیش از ظهور چه مقدار در زمینه سازی برای عدالت و اجرای آن وظیفه دارند؟ عدالت، مفهومی انسانی و بر گرفته از گرایشات فکری بشر است. همه انسان ها با سلایق، فرهنگ ها و نژاد ها و آیین های مختلف در اصل گرایشات فطری اتفاق نظر دارند و در راستای تحقق بخشیدن به گرایش های فطری خود تلاش می کنند. عدالت و عدالت خواهی نیز از جمله گرایشات فطری است. این سبب می شود که همه حکومت ها دینی و غیر دینی و جامعه و مردم به دنبال اجرای عدالت در جامعه باشند.
اما حکومت های دینی علاوه بر این نگاه جامع و کلی، نگره دینی و خاصی نیز به این قضیه وجود دارد و این نگاه خاص نشات گرفته از دین عامل ترغیب حکومت های دینی به اجرای عدالت است. در آیین های آسمانی سفارشات فراوانی در راستای تحقق عدالت در سطوح مختلف آمده است.
انتهای پیام/م/14
عضو هیئت علمی پژوهشکده مهدویت، علت تاخیر در ظهور را کوتاهی و عدم انجام وظایف و مسئولیت ها از سوی مردم دانست و گفت: اگر مردم در خود آمادگی ایجاد کنند قطعا ظهور رخ می دهد. مردم در طول رسالت الهی در رخداد ظهور دخیل هستند و در راستای مشیت و اراده الهی می توانند در تقدم ظهور نقش ایفا کنند.
