حضرت امام خمینی(ره)، تحصيلات ابتدايي خويش را نزد معلمي به نام ميرزا محمود، در منزل پدرش شروع كرد و در مدت كوتاهي خواندن و نوشتن را فراگرفت. پس از آن در مكتب ملاّ ابوالقاسم و شيخ جعفر به فرا گرفتن ادبيات فارسي ادامه داد و سپس در مدرسة احمديه نزد آقا حمزه محلاتي هنر خط را نيكو فرا گرفت و هنوز 15 ساله نشده بود كه تحصيلات مقدماتي و معمولي آن روز را به پايان رسانيد.
علاقه امام به پدر و راه او سبب شد تا به فراگيري علوم اسلامي بپردازد، صرف و نحو را نزد شيخ جعفر، پسر عموي مادرش و پس از آن پيش ميرزا محمود افتخار العلما و سپس حاج ميرزا محمد مهدي، دايي خود و بعد از آن نزد مرحوم حاج ميرزا رضا نجفي، شوهر خواهر خود و منطق و سيوطي و مطوّل را از محضر برادر بزرگش آيت الله سيد مرتضي موسوي معروف به پسنديده فرا گرفت.
ایشان تا سال ۱۳۳۸ هـ. ق به استفاده از درس برادر خود اكتفا كرد و پس از آن به منظور ادامة تحصيل تصميم گرفت به اصفهان مهاجرت كند، اما آوازه و شهرت حوزة تازه تاسيس اراك تحت زعامت موسس عالي قدر حوزة علميه قم، مرحوم آيت الله العظمی حایري يزدي، او را تحت تاثير قرار داد؛ و بدين جهت در سال ۱۳۳۹ هـ. ق به اراك (استان مرکزی) آمد و نزد مرحوم شيخ محمد گلپايگاني منطق، و خدمت مرحوم آقا شيخ عباس اراكي شرح لمعه را خواند و مقداري از سطح را نيز نزد مرحوم آيت الله حاج سيد محمدتقي خوانساري فرا گرفت.
اراك در آن زمان يكي از مراكز علمي ايران به شمار مي آمد. وقتي مرحوم آيت الله العظمی حایري از اراك به دعوت علما و مردم قم از اراك به قم مهاجرت كرد، طلاب و شاگردان او نيز از جمله حضرت امام، كه در اراك بودند، راهي قم شدند. امام در مدرسه دارالشفا ساكن شد و به ادامه تحصيلات خود پرداخت. آنگاه در حلقة شاگردان مرحوم آيت الله العظمی حایري، مرحوم آقا ميرسيّد علي يثربي كاشاني (م. ۱۳۷۹ هـ. ق.) آيت الله شيخ محمدرضا نجفي و آيت الله شيخ ابوالقاسم كبير ـ كه بيشتر براي بهره وري از انفاس قدسي ايشان شركت مي كرد ـ درآمد و در مدت كوتاهي به درجه عاليه اجتهاد نايل، و در زمرة يكي از مجتهدان مبرّز و نوابغ علمي و مدرّسان بزرگ حوزه به شمار آمد.
امام علاوه بر مقام ممتاز فقاهت، در علوم هيئت (نجوم)، رياضيات، فلسفه و عرفان نيز داراي مهارت بود. استاد ايشان در علم هيئت و رياضيات، مرحوم شيخ علي اكبر حكيم يزدي بود. بنا به گفتة آيت الله حاج سيد مصطفي خوانساري، حضرت امام در درس معقول مرحوم ميرزا علي اكبر حكيم يزدي نيز شركت مي كرده است. امام مدت چهار سال در درس شرح منظومه مرحوم آيت الله سيد ابوالحسن رفيعي قزويني حاضر شد و نيز مقدار زيادي از اسفار را با مرحوم آقا ميرزا خليل كمره اي مباحثه كرد و در ضمن به تدريس شرح منظومه نيز پرداخت.
در جلسه درس شرح منظومه امام كه در دارالشفا برگزار مي شد، شاگردان و طلاب زيادي شركت مي كردند. استاد جعفر سبحاني مي گويد: «مشايخ فلسفه و عرفان امام عبارتند از:
۱ـ مرحوم ميرزا علي اكبر حكيم يزدي متوفاي ۱۳۴۴ هـ. ق.؛
۲ـ مرحوم حاج سيد ابوالحسن رفيعي قزويني متوفاي ۱۳۹۶ هـ. ق.؛
۳ـ مرحوم آيت الله ميرزا محمدعلي شاه آبادي.
امام راحل(ره) قسمت مختصري از اسفار را نزد مرحوم حكيم يزدي تحصيل نمود و سپس به خاطر اختلاف نظري كه در شيوه تدريس داشت، درس او را ترك گفت و همة منظومه را از اول تا آخر نزد مرحوم رفيعي گذارند. قسمتي از امور عامه اسفار را هم نزد ايشان فرا گرفت». استاد سبحاني به نقل از امام مي گويد: «روزي كه مرحوم شاه آبادي وارد حوزه شد ما چندان نيازي به معقول نداشتيم؛ بيشتر دنبال استاد عرفان بوديم؛ و ايشان نيز استاد بلامنازع اين علم بود؛ ولي از آن ترس داشتيم كه اگر عرفان را پيشنهاد كنيم، با عدم پذيرش ايشان رو به رو بشويم. نخست، بحث فلسفه را مطرح كرديم؛ ايشان پذيرفت؛ ولي هنگام شروع از ايشان درخواست شد كه فلسفه را تبديل به عرفان كند و ايشان نيز پذيرفت».
امام علاوه بر فلسفه اسلامي، جهت آشنايي با آرا و نظريات فلاسفه و متفكران غرب نيز تلاش مي كرد، تا آنجا كه مرحوم آيت الله حاج شيخ محمدرضا مسجدشاهي اصفهاني، از اساتيد امام، درسي را به نقد و رد فلسفة داروين اختصاص داده بود و حضرت امام در اين درس نيز شركت مي كرد.
آيت الله سيد عزالدين زنجاني، كه از شاگردان حضرت امام خميني (ره) در فلسفه است، درباره استادش چنين مي گويد: «به اعتقاد من نسبت به اين مرد بزرگوار بايد گفت كه جهان اسلام از غيبت كبرا تاكنون من حيث المجموع نظير ايشان را نداشته است. كاري كه ايشان براي عالم اسلامي و براي حوزه هاي علميه انجام داد، از آن زمان تاكنون مشابه نداشته است. در بعد فقه، فلسفه، عرفان، اخلاق و مسایل اجتماعي، بزرگان زيادي داشته ايم كه هر يك منشا آثار بزرگ و خدمات ارزنده اي هم بوده اند؛ اما من حيث المجموع يك چنين شخصيتي را هرگز نداشته ايم».
آيت الله العظمی محمد فاضل لنكراني درباره مهارت امام در علوم عقلي و نقلي مي گويد: «امام بزرگوار در مرحلة تاليف كتاب هاي متعددي در فقه، اصول، فلسفه، مباحث اخلاقي، مباحث اقتصادي و مباحثي كه مربوط به حديث و روايت است از خود برجاي گذاشته اند. امام بزرگوار در مقام علمي، يك فرد جامع به تمام معنا بود. فقيه كامل، اصولي متبحّر، فيلسوف بي نظير، عارف به تمام معناي كلمه، متخصص در علم اخلاق و تربيت هاي علمي و اخلاقي و همين طور جهات مختلف ديگر و حتي در شعر هم داراي يك سهم بسيار چشمگير بودند». يادگار امام، مرحوم سيد احمد خميني مي گويد: «هيچ كسي به پاي امام در فلسفه اسلامي نمي رسد».
تحصيلات امام در علوم معقول، در اين سطح، نشان دهنده اهميت علوم «معقول » در نظر ايشان است. تحصيل اين علوم در زماني كه اغلب حوزويان مخالف با آن بوده اند، اهميت عقل و علوم مرتبط با آن را در نظر امام نشان مي دهد.
انتهای پیام/گ/
در این یادداشت با تحصیلات حضرت امام خمینی(ره) ، بنیانگذار فقید جمهوری اسلامی ایران آشنا می شوید.
